Bu yazı Sayın Aykut Saygılı tarafından, Faiz Oranları başlıklı bilgi notu ile ilgili olarak yöneltilen aşağıdaki soruya cevap olarak hazırlanmıştır:
“Hocam, yazıda TL getiri eğrisinin ters olduğunu (vade uzadıkça getiri yaklaşık %41’den %36,6’ya düşüyor), ABD Hazine eğrisinin ise yukarı eğimli olduğunu (2 yıl %4,79, 10 yıl %5,10) belirtiyorsunuz. Dolar kredisiyle finanse edilen (maden projeleri gibi:)) çok yıllık bir projenin NPV hesabında hangi eğriyi esas almalıyız? Dolar bazında ABD eğrisi, ülke risk primi ve şirket marjıyla mı iskonto etmeliyiz, yoksa kur beklentisini ekleyerek TL eğrisiyle mi? Ayrıca tüm nakit akışlarına tek bir oran mı uygulamalıyız, yoksa her yılın nakit akışını o vadeye karşılık gelen oranla mı iskonto etmeliyiz?”
Cevaplar ve açıklamalar
Satış fiyatı büyük ölçüde dolara bağlı bir maden projesinde net bugünkü değer (NBD) hesabını dolar bazında kurmayı tercih ederim. ABD Hazine eğrisini dolar cinsinden risksiz faizi belirlemek için kullanır, proje nakit akışlarını ise projenin riskini yansıtan dolar cinsinden sermaye maliyetiyle iskonto ederim. Yatırımın ekonomik değerini hesapladıktan sonra, dolar kredisinin faiz ve anapara ödemelerinin hangi yıllarda karşılanabildiğini ayrıca incelerim.
1. Dolar kredisi kullanılması değerlemenin para birimini belirler mi?
Değerleme para birimini seçerken önce gelirlerin ve giderlerin ekonomik olarak hangi para birimine bağlı olduğuna bakarım. Örneğin madenin satış fiyatı uluslararası piyasada dolar cinsinden belirleniyorsa, fatura TL olarak kesilse bile gelirlerin önemli bir bölümü ekonomik olarak dolara bağlıdır. Buna karşılık ücretler, yerel hizmetler ve bazı işletme giderleri TL cinsinden oluşabilir. İthal ekipman ve yedek parçalar ise dolar veya avro cinsinden fiyatlanabilir.
Dolar bazında bir finansal model kurduğumda, TL cinsinden yapılan giderleri tahmin etmek için önce şu soruyu sorarım: Bu gider gelecek yıl kaç TL olacak? Örneğin personel giderlerini ücret artışına, yerel hizmet giderlerini ise sözleşmelerdeki fiyat artışlarına göre tahmin ederim. Ardından ikinci soruya geçerim: Bu TL giderini ödeyeceğim dönemde, söz konusu tutar kaç dolara karşılık gelecek? Bunun için tahmin ettiğim TL tutarını, ödeme dönemi için öngördüğüm ve bir doların kaç TL ettiğini gösteren kura bölerim.
Örneğin bir maden işletmesinin yıllık personel gideri bugün 6 milyon TL, kur ise 50 TL/USD olsun. Bu giderin bugünkü dolar karşılığı 120.000 dolardır. Gelecek yıl personel giderinin TL cinsinden %30 arttığını, dolar kurunun ise %20 yükseldiğini varsayalım.
| Gösterge | Bugün | Gelecek yıl |
|---|---|---|
| Personel gideri | 6.000.000 TL | 7.800.000 TL |
| Bir doların TL karşılığı | 50 TL | 60 TL |
| Personel giderinin dolar karşılığı | 120.000 USD | 130.000 USD |
Kurun 50 TL’den 60 TL’ye yükselmesi, işletmenin elindeki her bir dolarla daha fazla TL gideri karşılayabilmesini sağlar. Örneğin işletme bugün 120.000 dolarla 6 milyon TL personel giderini karşılayabilirken, gelecek yıl aynı 120.000 dolarla 7,2 milyon TL karşılayabilir. Ancak personel gideri 7,8 milyon TL’ye çıkmıştır. Aradaki 600.000 TL’yi karşılamak için 60 TL/USD kurundan 10.000 dolar daha gerekir. Böylece personel gideri dolar bazında 120.000 dolardan 130.000 dolara çıkar. Bu da yaklaşık %8,3 artış demektir.
Yüzde hesabında, TL giderindeki %30 artışın katsayısı 1,30, kurdaki %20 artışın katsayısı 1,20’dir. Dolar cinsinden gideri TL tutarını kura bölerek bulduğumuz için, artış katsayılarını da birbirine böleriz:
Dolar cinsinden gider artışı = [(1,30 ÷ 1,20) − 1] = %8,3
Bunun kâr marjına etkisini de aynı örnekle görebiliriz. İşletmenin yıllık satış gelirinin her iki yılda da 1 milyon dolar olduğunu varsayalım. Personel giderinin satışlara oranı %12’den %13’e yükselir. Diğer giderler dolar bazında aynı kalırsa, faaliyet kâr marjı 1 puan düşer.
Bu nedenle dolar bazında bir maden projesi modeli kurarken, TL maliyetlerin artış hızını ve kurun artış hızını birlikte değerlendiririm. TL giderler kurdan daha hızlı artarsa dolar cinsinden maliyet yükselir. İkisi aynı oranda artarsa maliyetin dolar karşılığı sabit kalır. Kur daha hızlı yükselirse maliyetin dolar karşılığı düşer. Satış fiyatının dolara bağlı olduğu bir projede bile, yerel maliyetlerle kur arasındaki bu ilişki projenin dolar bazındaki kârlılığını değiştirebilir.
2. ABD Hazine faizi, ülke risk primi ve şirket marjı nasıl kullanılır?
Bu toplam, bileşenlerin nasıl tanımlandığına bağlı olarak dolar cinsinden borçlanma maliyetini tahmin etmekte kullanılabilir. Borçlanma maliyeti, proje için hesaplanan ağırlıklı ortalama sermaye maliyetinin (AOSM) bir bileşenidir. Yatırım harcamaları, işletme sermayesi ve faaliyet vergileri hesaba katıldıktan sonra, faiz ve anapara ödemeleri düşülmeden hesaplanan proje serbest nakit akışlarını iskonto etmek için hem borç verenlerin hem de özkaynak yatırımcılarının beklediği getiriyi dikkate alırım.
- Özkaynak maliyetinde dolar cinsinden risksiz faizden başlarım. Projenin piyasa riskini ve Türkiye’de faaliyet göstermesinden doğan ülke riskine maruziyetini hesaba katarım. Satışların dolara bağlı olması, ruhsat, düzenleme ve yerel faaliyet koşullarından kaynaklanan riskleri ortadan kaldırmaz.
- Borç maliyetinde projenin erişebildiği dolar finansmanının maliyetini esas alırım. Örneğin kredi SOFR artı banka marjı üzerinden fiyatlanıyorsa, nakit faiz ödemelerini sözleşmedeki referans oran ve marj belirler. Kredi teklifi ülke riskini zaten fiyatlıyorsa, borç maliyetine aynı primi ayrıca eklemek bu riski iki kez hesaba katar. AOSM’de borç maliyetinin vergi sonrası etkisini, faiz indiriminin kullanılabildiği ölçüde dikkate alırım.
Örneğin, tamamen varsayımsal olarak, hedef finansman yapısı %40 borç ve %60 özkaynak, vergi sonrası dolar borç maliyeti %7, dolar özkaynak maliyeti %15 ise dolar AOSM’si %11,8 olur. Bu örnekte %7 borcun maliyetini, %11,8 ise borç servisi öncesi proje nakit akışlarını iskonto etmek için kullanılan sermaye maliyetini gösterir.
3. Kur beklentisiyle TL bazında değerleme yapılabilir mi?
TL bazında değerleme de yapılabilir. Bunun için dolar cinsinden gelir ve giderleri ilgili dönemlerin kur varsayımlarıyla TL’ye çevirir, proje nakit akışlarını TL cinsinden ve aynı proje riskini yansıtan bir sermaye maliyetiyle iskonto ederim. Kur varsayımı gelecekteki nakit akışlarını bir para biriminden diğerine çevirmeye yarar. TL ve dolar iskonto oranları ise bu kur patikasıyla tutarlı olmalıdır. Yazıdaki TL Hazine getirileri, TL faizlerinin vade yapısını gösterir. Projeye özgü sermaye maliyeti ayrıca hesaplanır.
Basit bir örnek üzerinden gidelim. Bugünkü kurun 50 TL/USD, bir yıl sonu için modelde kullanılan kurun 60 TL/USD olduğunu varsayalım. Bir yıl sonra elde edilecek 100 dolar, modelde 6.000 TL eder. Bir yıllık dolar iskonto oranı %10 ise, bu kur varsayımıyla aynı bugünkü değeri veren TL iskonto oranı %32’dir [(1,10 × 1,20) − 1].
- Dolar hesabı: 100 ÷ 1,10 = 90,91 dolar.
- TL hesabı: 6.000 ÷ 1,32 = 4.545,45 TL. Bugünkü kurla bu tutar yine 90,91 dolar eder.
Bu örnekte %32, varsayılan kur patikasıyla tutarlı iskonto oranını gösterir. Aynı projeyi iki para biriminde değerlediğimizde, bugünkü kurla çevrilmiş sonuçlar ayrışıyorsa önce kur patikasını, maliyet artışlarını ve iskonto oranlarını hangi varsayımlarla kurduğumuzu kontrol ederim.
4. Tek oran mı, vadeye göre iskonto mu?
Tek AOSM, projenin riskinin ve hedef borç–özkaynak bileşiminin zaman içinde görece istikrarlı olduğu durumlarda makul bir uygulamadır. Örneğin tüm yıllar için %11,8 AOSM kullanıyorsak, ikinci yılın nakit akışını (1,118)2, onuncu yılın nakit akışını (1,118)10 ile böleriz. Tek oran kullansak bile her nakit akışı kendi vadesi kadar iskonto edilir.
Faizlerin vade yapısını modele açıkça yansıtmak istediğimizde ise, her nakit akışı için bugünden o nakit akışının tarihine kadar uzanan bir iskonto faktörü kullanırız. Beşinci yıldaki nakit akışı için risksiz bileşenin dayanağı beş yıllık spot faizdir, yani bugün ile beşinci yıl sonu arasındaki tek bir ödemeye karşılık gelen sıfır kupon faizidir. Yazıda yer alan iki, beş ve on yıllık Hazine getirileri eğrinin şeklini göstermek için kullanılabilir. Bu getirilerden hareketle vade bazında değerleme yapmak için ilgili spot iskonto faktörlerini elde etmek ve bunlara proje riskini tutarlı biçimde yansıtmak gerekir.
Bir maden projesinde ayrıca faizlerin vade yapısı ile proje riskinin zaman içindeki değişimini ayrı değerlendiririm. Birincisi, iki ve on yıl vadeli risksiz faizlerin farklı olmasıyla ilgilidir. İkincisi, inşaat, üretime geçiş ve istikrarlı üretim dönemlerinde karşılaşılan risklerin farklılaşmasıyla ilgilidir. Örneğin üretime geçişin bir yıl gecikmesini, satış gelirlerini öteleyip ek yatırım ve işletme giderlerini modele koyarak incelerim. Böylece gecikmenin hangi yılda ne kadar nakit açığı yarattığını görebilirim.
Bu maden örneğinde uygulamam şu olur: Satış fiyatı dolara bağlıysa dolar bazında proje NBD’sini hesaplarım. Önce proje riskini yansıtan tek bir dolar AOSM’siyle baz senaryoyu kurarım. Proje değeri büyük ölçüde uzak yıllardaki nakit akışlarına dayanıyorsa, vadeye göre iskonto faktörleri kullanıldığında sonucun ne kadar değiştiğine bakarım. Ardından aynı faaliyet tahminleriyle dolar kredisinin faiz ve anapara takvimini modele işler, her ödeme döneminde borç servisine ayrılabilir nakdin yeterli olup olmadığını ölçerim. Bir maden yatırımı ömrü boyunca değer yaratabilir ve yine de üretimin geciktiği bir yılda kredi taksitini karşılayamayabilir. Yatırım ve finansman kararlarını birlikte değerlendirirken görmek istediğim fark budur.
Yorumlar
Yorumlar önce moderasyon bekler; onayladıktan sonra burada görünür. Yorum yazmak için hesap gerekmez.