Beklenen Yaşam Süresi 100 Yıl Olursa, Bireysel Finans Teorisi Nasıl Değişir?

İnsan ömrünün uzaması yalnızca sağlık bilimlerinin veya demografinin konusu değildir. Aynı zamanda bireysel finansın temel varsayımlarını değiştiren önemli bir ekonomik dönüşümdür. İnsanların 90, hatta 100 yaşına kadar yaşamasının olağanlaştığı bir dünyada tasarruf, yatırım, emeklilik, sigorta ve miras planlamasına ilişkin geleneksel yaklaşımların yeniden değerlendirilmesi gerekir. Çünkü 100 yıllık yaşamın temel finansal sorusu artık “Ne kadar servet biriktirebilirim?” değil, “Biriktirdiğim serveti ne kadar uzun süre sürdürebilirim?” olacaktır.

Geleneksel bireysel finans teorisi büyük ölçüde yaşam döngüsü yaklaşımına dayanır. Buna göre kişi gençken sınırlı tasarruf yapar, çalışma hayatının ilerleyen dönemlerinde gelirinin artmasıyla daha fazla birikim oluşturur ve emeklilik döneminde bu serveti yavaş yavaş tüketir. Ancak 60–65 yaşında emekli olan bir kişinin 95 veya 100 yaşına kadar yaşaması halinde emeklilik süresi 30–40 yıla ulaşabilir. Böyle bir yaşam döngüsünde çalışma dönemi ile emeklilik dönemi arasındaki geleneksel denge bozulur.

Bu noktada longevity risk, yani uzun yaşam riski ortaya çıkar. Finansal açıdan uzun yaşamanın riski, uzun yaşamak değil; kişinin sahip olduğu finansal kaynakların kendisinden önce tükenmesidir. Dolayısıyla bireysel finansın amacı yalnızca yüksek getiri elde etmekten çıkarak yaşam boyu sürdürülebilir gelir yaratmaya doğru genişler.

Bu değişimin ilk önemli sonucu tasarruf davranışında görülür. Uzun bir emeklilik dönemi daha fazla servet gerektirir. Ancak çözüm yalnızca daha fazla tasarruf etmek değildir. Çalışma yaşamının uzaması, emeklilik yaşının esnekleşmesi ve kişinin hayatı boyunca birkaç farklı kariyer dönemi yaşaması da finansal planlamanın parçaları haline gelebilir. Geleneksel “eğitim, çalışma, emeklilik” şeklindeki üç aşamalı yaşam modeli; gelecekte eğitim, çalışma, yeniden eğitim, farklı işlerde çalışma ve kademeli emeklilik biçiminde çok aşamalı bir yapıya dönüşebilir.

Yatırım portföylerinde büyük değişiklik yaşanacaktır. Klasik yaklaşım yaş ilerledikçe hisse senetlerinin azaltılmasını ve düşük riskli varlıkların artırılmasını önerir. Ancak 65 yaşındaki bir kişinin önünde 30 yıllık bir yaşam varsa, bütün servetini düşük getirili araçlarda tutmak da önemli bir risk oluşturabilir. Çünkü yatırımcının karşısındaki risk yalnızca piyasa dalgalanması değildir. Enflasyon riski, satın alma gücü kaybı ve servetin tükenmesi de gerçek finansal risklerdir.

Bu nedenle 100 yıllık yaşamda “güvenli yatırım” kavramı değişebilir. Nominal değeri fazla dalgalanmayan bir yatırım, reel satın alma gücünü koruyamıyorsa uzun vadede sanıldığı kadar güvenli değildir. Bireylerin ileri yaşlarda dahi portföylerinin belirli bölümünü büyüme sağlayabilecek varlıklarda tutmaları gerekebilir.

Emeklilikte para çekme stratejisi önem kazanacaktır. Bugünkü bireysel finans uygulamalarında emeklilik servetinden her yıl belirli bir oranda harcama yapılması önerilebilmektedir. Ancak 30–40 yıllık emeklilik süresinde sabit bir çekim oranı yeterince güvenli olmayabilir. Finansal piyasaların kötü olduğu yıllarda harcamaların azaltılması, güçlü dönemlerde artırılması ve portföyün sürekli yeniden dengelenmesi daha doğru bir yaklaşım olabilir. Böylece emeklilik planlaması statik bir hesap olmaktan çıkar ve dinamik bir risk yönetimi problemine dönüşür.

Uzun yaşam aynı zamanda insan sermayesinin değerini artırır. Kişinin en önemli varlığı yalnızca banka hesabındaki parası değildir; bilgi, deneyim, sağlık ve gelir yaratma kapasitesidir. 100 yıllık bir yaşamda 40 veya 50 yaşında edinilen yeni bir mesleki beceri dahi sonraki 20–30 yıl boyunca gelir yaratabilir. Dolayısıyla eğitim harcamalarını yalnızca gençlik dönemine ait tüketim olarak değil, insan sermayesine yapılan uzun vadeli yatırım olarak görmek gerekir.

Sağlık konusu da bireysel finansta önemli bir yer tutar. Uzun yaşam her zaman sağlıklı yaşam anlamına gelmez. İleri yaşlarda sağlık ve bakım giderlerinin yükselmesi, bireyin finansal planında ayrı bir planlama yapılmasını gerektirebilir. Bu nedenle sağlık sigortası, uzun dönem bakım finansmanı ve acil durum fonları geleceğin bireysel finansında daha önemli olacaktır.

100 yıllık yaşam servet aktarımını da değiştirir. İnsanlar 90–100 yaşına kadar yaşadığında çocuklarının mirası aldığı yaş 60’lara çıkabilir. Bu durumda servetin yalnızca ölüm sonrasında aktarılması yerine; eğitim, konut, girişimcilik veya yatırım amacıyla yaşam içerisinde planlı biçimde transfer edilmesi daha rasyonel hale gelebilir.

100 yıllık yaşam, bireysel finansın temel amacını değiştirmektedir. Geleneksel yaklaşım servet biriktirmeye, yeni yaklaşım ise servetin, insan sermayesinin ve gelir yaratma kapasitesinin yaşam boyunca sürdürülebilir biçimde yönetilmesine odaklanacaktır. Bireysel finans teorisinin gelecekte cevaplamak zorunda kalacağı temel soru muhtemelen “Sahip olduğum servet, 100 yıllık bir yaşam boyunca istediğim yaşam standardını sürdürmeye yeter mi?” sorusu olacaktır.